خانواده گربه سانان با نام علمی Family Felidae شباهت زیادی به گربه اهلی دارند. جثه آنها کوچک (گربه شنی) یا بزرگ (ببر) است. افراد این خانواده سری کوچک، پوزه کوتاه، گوش های نسبتا کوچک و چشم های درشتی دارند. گربه سانان در میان گوشتخواران کمترین تعداد دندان را دارند (۲۸ تا ۳۰ عدد) وضعیت دندان های گربه سانان به نحوی است که آنها را قادر میسازد طعمه را گرفته و متوقف کنند. سطح زبان گربه سانان از پرزهای شاخی پوشیده شده است. دست و پایی کوتاه دارند (به استثنای یوز که از نظر شکل بدن، حالت پنجه ها و بعضی از عادات شبیه سگسانان است).

دستها پنج انگشت (اولین انگشت در بالا قرار دارد) و پاها چهار انگشت دارند که به ناخن های بلند و تیزی ختم می شوند. این ناخن ها که مهم ترین اسلحه گربه سانان است، قابل جمع شدن هستند و برای جلوگیری از کند شدن، درون غلافی قرار میگیرند. بنابراین در ردپای گربه سانان آثار ناخن ها مشاهده نمی شود (به استثنای یوز).

پینه های نرم کف دست و پا که اطراف آنها را مو احاطه کرده است، قادرشان میسازد تا با کمترین صدا به طعمه خود نزدیک شوند. سبیل ها و سایر موهای بلند صورت به عصب ارتباط دارند و برای لمس کردن اجسام و مسیریابی در شب نقش عمدهای به عهده دارند. سبیل ها قابلیت حرکت دارند، میتوانند مانند چتر از هم باز شوند، در جلوی صورت قرار بگیرند یا به صورت بچسبند. در گربه سانانی که در مناطقی با پوشش متراکم زندگی می کنند سبیل ها رشد و توسعه زیادی یافته اند.

در بین خانواده گربه سانان فقط اعضاء جنس پانتر(Panthera) مانند: شیره ببر، پلنگ و جگوار توانائی غریدن دارند. برخی از دانشمندان بر این عقیده اند که عضروفی شدن بخشی از استخوان هیوئید (Hyoid) که در مجاورت حنجره قرار دارد باعث انعطاف بیشتر حنجره این دسته از گربه سانان و توانائی آنها در غرش گردیده انست. در سایر گربه سانان از جمله یوز و گربه سانان کوچک که توانائی غریدن ندارند هیوئید استخوانی است.

اکثر گربه سانان شبگرد هستند. مردمک چشم که در بسیاری از گربه سانان کوچک، روزها به شکل خط عمودی است در تاریکی به صورت کاملا گرد در می آید و سطح وسیعی از چشم را پر می کند. وجود این مکانیزم و لایه پشت شبکیه باعث می شود که سلولهای شبکیه افزایش دهند. بازتاب نور چراغ در چشمان گربه سانان در شب رنگ مشخصی بین زرد و سبز است که از فواصل دور مشاهده میگردد.

قدرت بینائی گربه سانان در شب حدود شش برابر انسان است. حس شنوایی گربه سانان نیز مانند بینایی آنها بسیار قوی است ولی حسی بویایی متوسط است. به همین دلیل برخلاف سگ سانان کمتر توسط بو طعمه خود را تعقیب می کنند. شکار معمولاً از طریق ماهرخ رفتن (دزدانه به طعمه نزدیک شدن) یا کمین کردن در مسیر جانوران، همراه با دویدن و پرش ناگهانی صورت میگیرد، موقعی که به گله ای از جانوران که قدرت فرار ندارند. برخورد می کنند، تعداد زیادی از آنها را می کشند. گربه سانان پس از رسیدن به طعمه بلافاصله گلوی او را با دندان گرفته آن قدر فشار میدهند تا حیوان خفه شود.

گربه سانان به صورت انفرادی زندگی می کنند (به استثنای شیر). قلمرو خود را به وسیله ادرار، مدفوع و خراشیدن درختان مشخص می کنند. در فصل جفت گیری، نر و ماده در کنار هم دیده می شوند. زمان جفت گیری چند دقیقه طول میکشد ولی برخلاف سگ سانان نر و ماده به هم قفل نمی شوند.

اکثر گونه های گربه سانان به خصوص گربه سانان بزرگ قادر به جفت گیری با هم و تولید مثل هستند. در بعضی از باغ وحشی ها، ببر نر با شیر ماده، شیر نر با ببر ماده و پلنگ نر با شیر ماده، گربه جنگلی با گربه اهلی جفت گیری و تولیدمثل کرده اند. ولی بچه های آنها معمولا نازا هستند.

به علت کم شدن طعمه، شکار بی رویه، استفاده از طعمه مسموم و تخریب زیستگاه، نسل اکثر گربه سانان ایران در معرض تهدید ویا خطر انقراض قرار گرفته است

ارزش اقتصادی

گربه سانان در کنترل جمعیت جوندگان، خرگوشیها، علف خواران و از بین بردن حیوانات پیر و مریض نقش عمده ای برعهده دارند. در مناطقی که تعداد گربه سانان کاهش یافته است، جمعیت جانوران مضر، به خصوصی خرگوش، پایکا و جوندگانی از قبیل موشی، ولی و حتی تشی و گراز افزایش یافته است. پوست بعضی از گونه ها بسیار باارزش و گران قیمت است و برخی دیگر نیز برای تروفه، شکار می شوند. بعضی از گربه سانان خساراتی به دامداران وارد می سازند که در مقایسه با منافع این حیوانات بسیار ناچیز است. از خانواده گربه سانان تا کنون ۱۰ گونه در ایران شناسایی شده است (۲ گونه آن منقرض گردیده اند).

منبع

پستانداران ایران، هوشنگ ضیایی

جزوه درس پستانداران ایران، شهاب چراغی، 1395