منطقه البرز مرکزی یکی از سه بخش رشته‌کوه البرز است که از جمله کوه‌های شمالی ایران به حساب می‌آید. این منطقه نسبت به البرز شرقی و غربی از موقعیت خاصی برخوردار است، زیرا مرتفع‌ترین کوه‌های رشته البرز در آن واقع ‌است و رودخانه‌های فراوان و نسبتا بزرگی در آن جاری است. این کوهستان همانطور که در نقشه نمایش داده‌ شده‌است، به موازات کرانه‌های جنوبی دریای خزر از دره سفیدرود و راه ماشین‌رو قزوین به رشت شروع می‌شود و تا دره فیروزکوه و رودخانه تالار به طول 330 کیلومتر و عرض متوسط 85 کیلومتر ادامه می‌یابد.

بخش‌های غربی این منطقه توسط دره شاهرود به دو نوار کوهستانی تقریبا موازی تقسیم می‌گردد. این دره از شرق کوه‌های طالقان و غرب کوه کندوان شروع می‌شود و تا دره سفید رود ادامه میابد، مناطق شاه البرز و کوه‌های طالقان و تخت سلیمان و علم کوه در این بخش می‌باشند. همچنین قلب این منطقه هم به وسیله دره نور به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود. دره نور از شمال کوه پالون گردن آغاز می‌شود و به صورت غربی شرقی تا رودخانه هراز امتداد می‌یابد که متشکل از خط الراس کلون بستک-سرکچال، خط الراس توچال در شمال تهران، خط الراس سیکنو-سه چال-هرزه کوه و خط الراس سوتک-کمانکوه و نرگس می‌باشد. بخش شرقی این منطقه که میان دره هراز و تالار واقع شده‌است کوهستان متراکم و مرتفعی را که کوه بلند دماوند در آن واقع شده‌است تشکیل می‌دهد.

این کوهستان از کوه‌های بسیار تشکیل شده‌است که در اینجا فقط تعدادی از کوه‌هایی که بیش از 3000 متر ارتفاع دارند نام برده می‌شود.

خرم دشت، سماموس، بزابن، پیلاتبار، سراش، خسه چال، لانه‌سر، سیالان، لنگری، علم‌کوه، تخت سلیمان، کهار، دونا، دهلا (وروشت)، آزادکوه، ناظر، کائون، گرگ، چپکرو، میشینه‌مرگ، پهنه‌حصار، هم‌هن، توچال، فیل زمین، سرکچال، پاشوره و دماوند که بلندترین قله این منطقه و البرز می‌باشد.

رودخانه‌های بزرگی که از این منطقه سرچشمه می‌گیرند به دو دسته تقسیم می‌شوند. دسته اول که به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم به دریای خزر می‌ریزند و دسته دوم که به سوی بخش‌های مرکزی ایران جاری می‌شوند. از مهم‌ترین رودهای دسته اول می‌توان از رودهای هراز، کجور، چالوس، شاهرود، نور و طالقان نام برد و از رودهای دسته دوم به جاجرود، فیروزکوه و کرج اشاره کرد.

دامنه‌های شمالی این کوهستان که از بخار آب و ابرهای باران‌زا دریای خزر بهره‌مند است از جنگل‌های انبوه پوشیده‌ شده‌است و در بخش‌های مرکزی آن نیز نمونه‌هایی از جنگل‌های تنگ به چشم می‌خورد ولی دامنه‌های جنوبی تقریبا از هرگونه درخت طبیعی عاری است و خشک و برهنه به نظر می‌رسد. میانگین دمای سالانه کوهستان البرز مرکزی در نواحی غربی و مشرف به دره سفیدرود و همچنین کرانه‌های شمالی 15 تا 20 درجه سانتیگراد و نواحی مرکزی 5 تا 15 درجه و نواحی مرتفع و قلل کوه‌ها حدود 5 درجه است. میزان بارندگی سالانه در کرانه‌های غربی 1200 تا 1400 میلیمتر، در کرانه‌های شرقی و مرکزی 800 تا 1200 میلیمتر و در دامنه‌های جنوبی 500 تا 800 میلیمتر است و از نظر زلزله دو سوم مناطق این کوهستان پرزیان و یک سوم آن نیم زیان محسوب می‌شود.

منابع

عباس جعفری. گیتاشناسی ایران جلد اول، کوه ها و کوه نامه ایران. تهران: گیتاشناسی، 1384.

علی مقیم. کوهنوردی در ایران. تهران: روزنه، 1385.