گیلانشاه خالدار با نام علمی Numenius tenuirostris و با نام انگلیسی Slender-billed curlew یکی از گونه های به شدت در معرق انقراض ایران است. سالهاست که کسی این پرنده را ندیده است و این فرضیه در حال تقویت شدن است که "گیلانشاه خالدار منقرض شده است".

این پرنده که از راسته آبچیلک سانان است، دارای پاهای نسبتا بلند و منقار کشیده و کمی رو به پایینی است. راسته آبچلیک‌سانان (Charadiformes ) به پرندگان کنار آبزی یا کنار آب‌چر گفته می‌شود که زیبایی ظاهری و تغییر رنگ پوشش، منحصربه‌فردبودن نوع زیستگاه و مهاجرتشان از منطقه جوجه‌آوری تا مناطق زمستان‌گذرانی آنها، ازجمله نکاتی هستند که پرنده‌نگرها و کارشناسان را همیشه مجذوب خودکرده‌اند که به Wadersمعروف‌اند.

این راسته در دنیا 222گونه را دربر‌می‌گیرد که از این تعداد در ایران 58گونه از آنها یافت می‌شود که در حدود 11درصد از کل پرندگان ایران را شامل می‌شود. شناسایی دقیق این دسته از پرندگان به‌دلیل وجود گونه‌های متفاوت در دسته‌های بزرگ، شباهت بسیار زیاد رنگ پروبال در فصول مهاجرت و همچنین شرایط خاص زیستگاهی که معمولا مناطق گلی هستند، بسیار دشوار است.ویژگی دیگر پرندگان کنار آبزی، تنوع در ابعاد منقار آنهاست که براساس نوع غذا و زیستگاه آنها تکامل یافته است و در گونه‌های مختلف، اندازه و کاربردهای متفاوتی دارد. به‌طور مثال تلیله کوچک منقاری به طول 3سانتی‌متر دارد درحالی‌که گیلانشاه بزرگ از منقاری به طول 16سانتی‌متر بهره‌مند است.

گیلانشاه خالدار در تالاب‌های دور از دسترس جنوب غربی سیبری (منطقه تارا در ناحیه نوس بیرسک) در کشور روسیه و همچنین در دریاچه‌های شمال آسیای مرکزی احتمال زادآوری دارد و زمستان‌ها در اروپای شرقی، سواحل دریای مدیترانه و شمال آفریقا و همچنین کشورهای خاورمیانه ازجمله ایران در زیستگاه‌های مناسب تالابی و در علفزارها یا استپ‌های حاشیه آنها دیده شده است. این پرنده از جمله گونه‌های مهاجر عبور ایران است که در سال های گذشته اواخر تابستان و اوایل پاییز از شمال و شمال شرق دریای خزر وارد کشور شده و از جنوب غرب خارج می‌شود. این پرنده همین مسیر را در برگشت به سمت شمال طی میکند.

گزارش‌هایی مبنی بر مشاهده این پرنده در کشورهای بلغارستان، اوکراین و رومانی در سال‌های اخیر منتشر شده که بیشترین آمار مشاهده شده مربوط به کشور مراکش به53 مورد در 55سال گذشته و بین سال‌های 1939تا1994 است و کمترین آمار متعلق به کشور آلبانی با 2مورد در 13سال گذشته و بین سال‌های 1977تا1990 است.اما در دهه1990-1980 تنها مشاهده 103 مورد از این‌گونه گزارش شد، درحالی ‌که کارشناسان در انتظار مشاهده جمعیتی بین 326-316 مورد بوده‌اند. در دهه1990 ثبت مشاهدات به 74مورد کاهش پیدا کرد که شامل یک دسته 19‌تایی در کشور ایتالیا می‌شد.

تلاش برای ثبت رکورد

در سال1990 در ایران 4 گزارش مبنی بر مشاهده این‌گونه منتشر شد و پس از آن 2پرنده‌شناس برجسته اروپایی در سال1992 به ایران آمدند اما این پرنده را مشاهده نکردند. یکی از آخرین مشاهدات این‌گونه در سطح جهان سال1999 در کشورهای یونان و عمان بود که مشاهده‌کننده در کشور عمان موفق به عکسبرداری از گیلانشاه خالدار می‌شود اما در نهایت آخرین گزارش ثبت مشاهده این‌گونه سال2001 در کشور مجارستان مورد تأیید قرارگرفت.

انجمن «Cley bird club‌» در کشور انگلستان جایزه‌ای 1000دلاری برای عکسی که از گیلانشاه خالدار زنده در خاورمیانه گرفته شود، در نظر گرفته است و همچنین به تمامی پرنده‌نگرها و علاقه‌مندان در سرتاسر خاورمیانه پیشنهاد کرده تا در صورت مشاهده پرنده‌ای با ویژگی‌های شبیه با گیلانشاه خالدار از آن عکس یا تصاویر ویدئویی بگیرند تا در مطالعات از آنها استفاده شود.  مشخص است یکی از بهترین راهکارهای بقای گیلانشاه خالدار شناسایی درست مسیرهای مهاجرتی آن و حفاظت از مناطق زمستان‌گذرانی و همچنین آموزش جوامع محلی و شکارچیان حاشیه این مناطق است و به همین دلیل یک گروه بین‌المللی متشکل از کارشناسان در سال1998 تشکیل شد و اجرای این وظایف را بر عهده گرفت و یکی از نخستین اقدامات این گروه یافتن مناطق ویژه جهت شناسایی مسیرهای عبور و زمستان‌گذرانی این‌گونه بود که در مراحل بعدی با زنده‌گیری و حلقه‌گذاری پرنده باید کامل می‌شد. براساس آخرین مطالعات این گروه که در سال‌های‌2008و2009 انجام شد و از تکنولوژی ماهواره‌ای بهره برده است، شواهد بیانگر آن است که احتمال می‌رود یکی از مناطق جوجه‌آوری گیلانشاه خالدار در کشور قزاقستان باشد.

این پرنده از جنس Numenius است که در ایران 3گونه دیگر از این جنس یافت می‌شود. طول آن در حدود 41سانتی‌متر و فاصله بین دو سر بال‌های آن تا87 سانتی‌متر می‌رسد و در بین گیلانشاه‌های دیگر ساختار ظریف‌تری دارد که این ظرافت در منقار آن وضوح بیشتری دارد که کوتاه‌تر بوده و به سمت انتهای آن باریک‌تر می‌شود. روتنه آن خاکستری و نخودی با لکه‌های قهوه‌ای فراوان است. زیرتنه آن سفید با خال‌های قهوه‌ای تیره در قسمت شکم و سینه است و این خال‌ها به‌تدریج به لکه‌های دایره‌ای مشخص و اشکی‌شکل تبدیل می‌شوند و به‌درستی به‌واسطه همین خال‌های مشخص، گیلانشاه خالدار نامگذاری شده است.

 

منبع

پرنده نگری، پرویز بختیاری، انتشارات مهکامه 1395

راهنمای میدانی پرندگان ایران، فرید مبصر، 1395

گیلانشاه خالدار، در یک نگاه