آذربایجان از نظر بافت کوه‌های ایران دارای اهمیت خاصی است و می‌بایست همانند یک پیوندگاه مورد بررسی قرار گیرد. سه رشته مهم و اصلی کوه‌های ایران یعنی البرز، زاگرس و مرکزی در این منطقه به پیوسته شده‌اند و فلات کوچک و مرتفعی را به وجود آورده‌اند. محدوده این منطقه کوهستانی در نقشه رو به رو نمایش داده شده‌است. این محدوده را می‌توان به شش گروه به شرح زیر می‌توان تقسیم کرد.

کوه‌ستان ارسباران (قراجه داغ)

این کوهستان از غرب به دره رود خالجی ر چای، از جنوب به دره رود اهر چای و قره‌سو، از شرق به مرز و از شمال به رود ارس محدود است. این کوهستان دنباله رشته کوه قفقاز به شمار می‌آید که به وسیله دره ارس از آن جدا شده‌است. این کوهستان که وسعتی حدود 9500 کیلومتر مربع دارد از کوه‌های نستبا مرتفعی چون دوسته شا، قازان داغ، چراغلی، کازان قلعه، قاباخ تپه، سورجر تپه، قندران باشی، سای گرم داغ، ماد یورته باشی، سال، پال، گومبسور، گیشتسر، شی ویار، خرما یورت،  دوه سر داغ، قزه قلعه سی، جبولاغی، صلوات، کلانتر، سامانلو داغ و مارالو تشکیل شده‌است که بلندترین آن‌ها کوه سورجو تپه به ارتفاع حدود 3000 متر در 35 کیلومتری شمال غربی اهر و 21 کیلومتری جنوب غربی کلیبر واقع ‌شده‌است.

از این کوهستان رودهای بسیار سرچشمه می‌گیرند که غالبا تمام سال آب دارند. مهمترین آن‌ها عبارتند از قورو چای، ایلنگه چای، قره سو، مرز رود، سامبوری چای، رنگول، علیرضا چای و اهر چای. میزان بارندگی سالانه در نواحی دره قره سو 200 تا 300، در دامنه‌ها 300 تا 400 و در ارتفاعات بین 400 تا 500 میلیمتر است و میانگین دمای سالانه آن در دامنه‌ها و کوهپایه‌ها 10 تا 15 و در ارتفاعات 5 تا 10 درجه سانتیگراد استو از نظر زلزله خیزی مناطق پیرامون اهر جزو مناطق بیزیان و ارتفاعات شمال شرقی اهر جزو مناطق نیم زیان تا پر زیان محسوب می‌شود.

رشته سبلان-جلفا

این رشته از کوهپایه‌های غرب اردبیل شروع می‌شود و رو به سوی غرب تا شمال تبریز ادامه می‌یابد و از آن‌جا به سمت شمال غربی منحرف می‌شود و سرانجام به دره آق چای خاتمه می‌یابد. حدود رشته سبلان-جلفا را که طول آن به 260 کیلومتر بالغ می‌گردد می‌توان به شرح زیر بیان داشت:

از شمال به دره رودخانه قره سو، اهر چای، خالجی لر چای و رود ارس که در آب پخشان اهر چای و حاجی لر چای به وسیله کوه کسبه به کوهستان ارسباران متصل می‌گردد. از غرب به دامنه‌ای غربی کوه علی باشی یا دره رودخانه آگمان چای. از جنوب به زنوز چای و زلبر چای و تلخه رود و از شرق به بلقلو چای.

این رشته مساحتی حدود 12900 کیلومتر مربع دارد و عرض آن در باریکرین ناحیه (جنوب اهر) به 31 کیلومتر و پهنترین نقطه (شمال شراب) به حداکثر 75 کیلومتر می‌رسد. کوه‌های مهم این رشته از شرق به غرب عبارتند از:  قزل گل، قصر داغ، ایویک داغ، بوز داغ، سبلان، قیر داغ، اوغلاق داغ، نرمیق داغ، کوه سامانچه، قوشه داغ، آیتا خلی، کسبه، آق داش، پیرکیردای، قرمزلی تپه، باغلی داغ، سلطان جهانگیر، موگاته، کیامکی داغ، هرزند داغ، قواره گوز، دیوان داغ، الی داغ، قلعه داغ، قزل تپه، آق داغ و کوه علی باشی که بلندترین آن‌ها سبلان با ارتفاع 4811 متر در 41 کیلومتری غرب اردبیل است.

رودخانه‌هایی که از این رشته سرچشمه می‌گیرند غالبا در تمام فصول آب دارند و مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از بالقلو چای، آق تفتان چای، تلخه رود، زنور چای، اهر چای، مشکین چای و خیاو چای. میزان بارندگی سالانه این ارتفاعات در بلندی‌های سبلان و سلطان جهانگیر و کیامکی داغ 400 تا 500 میلیمتر و در دامنه‌ها 300 تا 400 میلیمتر است. میانگین دمای سالانه آن در ارتفاعات 5 درجه سانتیگراد و در سایر نواحی بین 5 تا 15 درجه سانتیگراد است. از نظر زلزله خیزی مناطق شمالی و شرقی تبریز که جزو مناطق پر زیان به شمار میایند و سایر مناطق کم زیان تا نیم زیان هستند.

رشته سهند-بزقوش

این رشته از غرب به کرانه‌های شرقی دریاچه ارومیه، از شمال به تلخه رود، از شرق به رود سنگور چای و از جنوب به رود قزل اوزن و قرنقو چای، شور چای و راه آهن میانه به مراغه محدود می‌شود. طول این رشته حدود 220 کیلومتر و عرض آن  78 کیلومتر است که مساحتی بالغ بر 13500 کیلومتر مربع را تحت پوشش قرار داده‌است و از کوه‌های مهم زیر تشکیل یافته است.

چال داغ، قلعه باشی، چهل نور، مقال، پیر، ساری داغ، بزقوش، آق داش، اوزون بلاغ، سهند، شیخ سلیمان داغی، میدان داغ که بلندترین آن‌ها کوه اوچ گلی داغ از کوه سهند به ارتفاع 3700 متر است که در 46 کیلومتری شرق آذرشهر قرار گرفته است.

رشته‌کوه‌های آذربایجان غربی

این رشته‌کوه را در واقع باید ادامه رشته‌کوه بزرگ زاگرس دانست که توسط رود گدار در شمال نقده از زاگرس جدا شده‌است. رشته کوه آذربایجان غربی که در سمت غرب دریاچه ارومیه در امتداد مرز ایران و ترکیه و بخشی از مرز ایران و عراق قرار دارد، از جنوب به شمال کشیده شده‌است و رشته‌کوه‌های آن غالبا مرز ایران و ترکیه و عراق هستند.

طول این منطقه از دره رودخانه گدار تا دره رودخانه ارس کلا 314 کیلومتر است و عرض آن 25 حداقل 25 کیلومتر (غرب شهر سلماس) و حداکثر 80 کیلومتر (شمال خوی) و به طور میانگین  50 کیلومتر است و مساحتی معادل 15200 کیلومتر مربع را زیر پوشش قرار داده است. از مهمترین کوه‌های این رشته می‌توان به قله‌های زیر اشاره کرد.

کاانی سفید، گرده سور، پورک، بارگوله، بز سینا، دالامپر داغ، شهیدان، ملا علی، کانی سیو، چهارشنبه، ترجان، گل داغ، زیارت دغ و آق بابا که بلندترین آن‌ها کوه اورین بزرگ به ارتفاع حود 3650 متر در 32 کیلومتری غرب خوی است.

کوه‌های قره‌داش یا تکاب

این کوهستان از شمال محدود است به دره رودخانه قرنقو و شورچای، از غرب به رود خورخوره و زرینه رود، از شرق به رود قزل اوزن و از جنوب به رودهای قزل اوزن و یول کشتی و ایراب. این منطقه کلا مساحتی حدود 16000 کیومتر مربع را تحت پوشش قرار می‌دهد و خط الراس‌های آن بخشی از مرز استان‌های آذربایجان غربی و شرقی، زنجان و کردستان را تشکیل داده‌است. کوهستان قره داش که بلندترین قله آن کوه بلقیس در شمال شرقی تکاب واقع‌ شده‌است از کوه‌های زیر تشکیل یافته است.

اوکوز داغ، اوچ مازو، کوه راغ،  شاه نشین، سلیمان شاه داغ، دیوان، تاوه قران، هزار باغ، تماشا خانه، کانی خوش، بلقیس، پیز داغی، هشت بهشت.

رشته میشو داغ

رشته‌ایی است واقع در شهرستان تبریز، مرند و خوی که به صورت قوسی از جنوب روستای سید حاجین از شهرستان خوی واقع در شمال غربی دریاچه ارومیه شروع می‌شود و به طول 75 کیلومتر تا شمال غربی صوفیان ادامه می‌یابد. عرض این رشته که از کوه‌های اویا داغ، قازان، علمدار، اوزون یال، فلخ، گچی قلعه، مشکول، خلی داغ تشکیل شده‌است، بین 3 تا 20 کیلومتر بوده و بلندترین قله آن کوه علمدار به ارتفاع 3155 متر است که در 23 کیلومتری جنوب غربی مرند قرار دارد.

دریاچه ارومیه و خط آهن تبری، قطور و راه شوسه صوفیان به سلمانس از طرف جنوب، خط آهن تبریز، مرند از شرق، راه مرند به خوی و ماکو از طرف شمال این رشته را محصور می‌سازند و گردنه معروف یام در دامنه‌های شرقی این رشته قرار دارد.

منابع

عباس جعفری. گیتاشناسی ایران جلد اول، کوه ها و کوه نامه ایران. تهران: گیتاشناسی، 1384.

علی مقیم. کوهنوردی در ایران. تهران: روزنه، 1385.